Stłuszczona Wątroba: Etiologia i Mechanizmy Rozwoju Choroby
Ta sekcja dogłębnie analizuje różnorodne czynniki przyczyniające się do rozwoju stłuszczenia wątroby oraz mechanizmy, poprzez które dochodzi do gromadzenia tłuszczu w hepatocytach. Obejmuje zarówno alkoholowe, jak i niealkoholowe formy choroby, a także rzadsze przyczyny, zapewniając czytelnikowi pełne zrozumienie podłoża schorzenia. Prezentuje również hierarchię i relacje między poszczególnymi typami stłuszczenia oraz powiązania z innymi chorobami metabolicznymi.Stłuszczona wątroba przyczyny to stan, w którym w komórkach wątroby gromadzą się krople tłuszczu. Wątroba jest narządem kluczowym dla wielu procesów metabolicznych w organizmie. Jej prawidłowe funkcjonowanie jest niezbędne dla przeżycia. Wyróżniamy dwa główne rodzaje stłuszczenia: alkoholowe stłuszczenie wątroby oraz niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD). Alkoholowe stłuszczenie wynika z nadużywania etanolu. NAFLD ma zaś podłoże metaboliczne. W państwach zachodnich NAFLD jest najczęstszym schorzeniem wątroby. Dlatego zrozumienie tych różnic jest fundamentalne dla diagnostyki i leczenia. Stłuszczenie wątroby to hipernym, który dzieli się na hyponimy: alkoholowe stłuszczenie wątroby i niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby.
Głównym czynnikiem ryzyka stłuszczonej wątroby przyczyny alkoholowej jest chroniczne spożywanie alkoholu. U mężczyzn ryzyko wzrasta przy dziennym spożyciu ponad 60 g etanolu. Kobiety są bardziej wrażliwe na alkohol, dla nich próg to 10-20 g etanolu dziennie. Alkohol powoduje uszkodzenie wątroby. Mechanizmy toksycznego uszkodzenia wątroby obejmują stres oksydacyjny. Etanol zaburza metabolizm tłuszczów w hepatocytach. Nadmierne spożycie może prowadzić do zapalenia. Alkoholowe zapalenie wątroby jest poważnym powikłaniem. Na przykład, 60 gramów etanolu to równowartość około trzech do czterech piw (500 ml, 5% alkoholu) lub 200 ml wódki (40% alkoholu). Według Piotra Ziętka główną przyczyną stłuszczenia wątroby jest przewlekłe spożywanie alkoholu. Alkohol-powoduje-uszkodzenie wątroby.
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) jest ściśle związana z zespołem metabolicznym. Zespół metaboliczny to grupa czynników ryzyka. Składowe zespołu to otyłość, zwłaszcza brzuszna, oraz insulinooporność. Często towarzyszy mu cukrzyca typu 2 i hipercholesterolemia. Otyłość-jest czynnikiem ryzyka-NAFLD. Dieta wysokokaloryczna sprzyja gromadzeniu tłuszczu. Szczególnie szkodliwe są cukry proste, takie jak fruktoza i syrop glukozowo-fruktozowy. Tłuszcze nasycone i trans również przyczyniają się do rozwoju NAFLD. Wzrost epidemii otyłości na świecie bezpośrednio przekłada się na wzrost liczby zachorowań na NAFLD. Dieta wysokokaloryczna-sprzyja-gromadzeniu tłuszczu. NAFLD dzieli się na NAFL (proste stłuszczenie) i NASH (stłuszczeniowe zapalenie wątroby).
Do innych przyczyn stłuszczenia wątroby należą:
- Stosowanie niektórych leków, w tym leki hepatotoksyczne, mogące uszkadzać wątrobę.
- Narażenie na toksyny chemiczne, na przykład czterochlorek węgla.
- Choroby spichrzeniowe, zaburzające metabolizm lipidów.
- Wirusowe zapalenie wątroby typu C, prowadzące do przewlekłego uszkodzenia.
- Ciąża, w rzadkich przypadkach (ostre stłuszczenie wątroby ciężarnych).
- Niedobory żywieniowe, takie jak brak białka, cynku, choliny czy karnityny.
- Żywienie pozajelitowe, zmieniające metabolizm.
- Choroby jelit, na przykład choroba Leśniowskiego-Crohna.
- Predyspozycje genetyczne, w tym obecność genów PNPLA3.
Niektóre leki, choć niezbędne w terapii innych schorzeń, mogą znacząco przyczyniać się do rozwoju stłuszczenia wątroby. Zawsze konsultuj stosowanie leków z lekarzem.
Poniższa tabela przedstawia przykłady leków i substancji. Opisuje ich potencjalny wpływ na wątrobę.
| Kategoria leku/substancji | Przykłady | Potencjalny wpływ |
|---|---|---|
| Chemioterapeutyki | Metotreksat | Zwiększone ryzyko stłuszczenia i zwłóknienia |
| Leki kardiologiczne | Amiodaron | Może wywoływać stłuszczenie i zapalenie |
| Hormony | Estrogeny, sterydy | Zaburzenia metabolizmu lipidów, stłuszczenie |
| Leki przeciwdrgawkowe | Walproinian sodu | Ryzyko stłuszczenia, zwłaszcza u dzieci |
| Antykoagulanty | Warfaryna | Rzadko, ale może wpływać na metabolizm |
Stosowanie jakichkolwiek leków powinno odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza. Monitorowanie funkcji wątroby jest kluczowe podczas długotrwałej farmakoterapii. Pacjenci powinni regularnie wykonywać badania krwi. Pozwoli to na wczesne wykrycie ewentualnych uszkodzeń. Nie należy samodzielnie modyfikować dawek.
Czy palenie papierosów wpływa na rozwój stłuszczenia wątroby?
Tak, palenie papierosów może przyczyniać się do rozwoju stłuszczenia wątroby. Dzieje się to pośrednio, poprzez zwiększenie ryzyka insulinooporności. Ponadto, dym tytoniowy generuje stres oksydacyjny w organizmie. Stres ten negatywnie wpływa na komórki wątroby. W konsekwencji zwiększa się ryzyko gromadzenia tłuszczu w hepatocytach. Wpływa to również na progresję choroby.
Czy genetyka odgrywa rolę w stłuszczeniu wątroby?
Tak, genetyka odgrywa istotną rolę w predyspozycji do stłuszczenia wątroby. Zidentyfikowano specyficzne geny, takie jak PNPLA3, TM6SF2, MBOAT7 i HSD17B13. Zwiększają one ryzyko rozwoju alkoholowego i niealkoholowego stłuszczenia wątroby. Predyspozycje genetyczne mogą wpływać na metabolizm tłuszczów. Mogą też modyfikować odpowiedź wątroby na czynniki uszkadzające. Analiza genetyczna może pomóc w ocenie ryzyka.
Jakie choroby metaboliczne najczęściej współistnieją ze stłuszczeniem wątroby?
Stłuszczenie wątroby często współistnieje z innymi schorzeniami metabolicznymi. Należą do nich cukrzyca typu 2, insulinooporność oraz otyłość, zwłaszcza brzuszna. Kluczowy jest również zespół metaboliczny. Te choroby wzajemnie się potęgują. Prowadzą do szybszej progresji stłuszczenia wątroby. Zwiększają ryzyko powikłań, takich jak marskość czy rak wątrobowokomórkowy. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zwraca uwagę na ten problem.
Warto pamiętać o kilku ważnych sugestiach. Monitoruj spożycie alkoholu, nie przekraczając bezpiecznych dawek. Zwracaj uwagę na skład swojej diety. Ograniczaj cukry proste i tłuszcze nasycone. Regularnie badaj się, zwłaszcza jeśli masz czynniki ryzyka zespołu metabolicznego. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości reguluje zasady spożywania alkoholu. Zmiany w diecie i stylu życia są kluczowe. To pomoże zapobiec rozwojowi cukrzycy typu 2 i otyłości.
Głównymi przyczynami stłuszczenia wątroby jest przewlekłe spożywanie alkoholu oraz zespół metaboliczny. – Piotr Ziętek
Diagnostyka i Spektrum Objawów Stłuszczenia Wątroby
Ta część artykułu koncentruje się na identyfikacji stłuszczenia wątroby, począwszy od subtelnych sygnałów, które mogą wskazywać na problem, aż po zaawansowane metody diagnostyczne. Szczegółowo omówiono tu objawy kliniczne, w tym te specyficzne dla zaawansowanego stadium, oraz kluczowe badania laboratoryjne i obrazowe, takie jak USG z charakterystyczną zwiększoną echogenicznością wątroby. Sekcja wyjaśnia także, jak interpretować wyniki i kiedy należy rozważyć dalsze, inwazyjne procedury.Stłuszczenie miąższu wątroby w początkowych stadiach często przebiega bezobjawowo. To utrudnia jej wczesne wykrycie. Choroba może przebiegać bezobjawowo przez długi czas. Często bywa tak, że stłuszczenie jest przypadkowo diagnozowane. Dzieje się to podczas rutynowego badania USG brzucha. Wczesne, subtelne symptomy to zmęczenie, ogólne osłabienie. Może pojawić się dyskomfort w prawym podżebrzu. Według Marka Skoczylasa stłuszczenie wątroby często przebiega z hiperlipidemią. Pacjent-odczuwa-zmęczenie. Jest to kluczowe dla wczesnego rozpoznania.
W miarę postępu schorzenia, mogą pojawić się bardziej wyraźne objawy stłuszczenia wątroby. Należą do nich spadek apetytu, nudności i wymioty. Częsty jest ból pod prawym łukiem żebrowym. Pacjenci zgłaszają wzdęcia i niestrawność. Zmiany rytmu wypróżnień również są możliwe. W badaniu fizykalnym lekarz może stwierdzić powiększenie wątroby. To powiększenie nazywamy hepatomegalią. Wątroba staje się wówczas wyczuwalna. Objawy wskazujące na poważniejsze uszkodzenia to żółtaczka, świąd skóry. Pojawia się ciemny mocz i odbarwiony stolec. Widoczne mogą być pajączki naczyniowe oraz rumień dłoniowy. U mężczyzn może wystąpić ginekomastia. W zaawansowanych stadiach pojawiają się objawy encefalopatii wątrobowej i wodobrzusze. Objawy wczesne to zmęczenie i dyskomfort. Objawy zaawansowane to żółtaczka i wodobrzusze.
Diagnostyka stłuszczenia wątroby opiera się na kilku kluczowych badaniach. Podstawowym badaniem obrazowym jest USG brzucha. Pozwala ono na ocenę struktury wątroby. USG wykrywa zwiększoną echogeniczność wątroby. Wzmożona echogeniczność oznacza gromadzenie tłuszczu w miąższu. Obszar stłuszczenia jest widoczny jako jaśniejsze pole. Według lek. Pawła Baljona zwiększona echogeniczność wątroby sugeruje stłuszczenie. Podstawowe badania krwi to próby wątrobowe. Obejmują one ALT, AST, GGTP oraz bilirubinę. Ich podwyższone poziomy świadczą o uszkodzeniu wątroby. Ważne jest również wykonanie lipidogramu. Należy zbadać poziom glukozy i insuliny (wskaźnik HOMA-IR). Rozpoznanie stłuszczenia wątroby we wczesnym stadium jest kluczowe. Jest to ważne dla zapobiegania dalszej progresji choroby.
Symptomy wskazujące na zaawansowane stłuszczenie:
- Żółtaczka: zażółcenie skóry i białek oczu, sygnalizuje uszkodzenie wątroby.
- Świąd skóry: uporczywe swędzenie całego ciała.
- Ciemny mocz: spowodowany obecnością bilirubiny.
- Odbarwiony stolec: wynik niedostatecznego wydzielania żółci.
- Wodobrzusze: nagromadzenie płynu w jamie brzusznej.
- Pajączki naczyniowe: małe, poszerzone naczynia krwionośne na skórze.
Poniższa tabela przedstawia zaawansowane badania diagnostyczne.
| Badanie | Cel | Kiedy zalecane |
|---|---|---|
| FibroMax/FibroTest | Ocena stopnia zwłóknienia wątroby | Przy podejrzeniu marskości |
| Elastografia | Nieinwazyjna ocena twardości wątroby | W celu monitorowania progresji włóknienia |
| Rezonans magnetyczny wątroby | Precyzyjna ocena ilości tłuszczu i włóknienia | W przypadkach niejasnych wyników USG |
| Biopsja wątroby | Pobranie próbki tkanki do analizy | W celu ostatecznego potwierdzenia diagnozy i różnicowania |
Biopsja wątroby jest badaniem inwazyjnym. Wykonuje się ją tylko w uzasadnionych przypadkach. Dostarcza ona szczegółowych informacji o stopniu stłuszczenia. Pozwala również ocenić obecność stanu zapalnego czy włóknienia. Jest kluczowa w różnicowaniu stłuszczenia z innymi schorzeniami. Biopsja-potwierdza-stłuszczenie. Decyzję o biopsji zawsze podejmuje lekarz specjalista.
Co oznacza wzmożona echogeniczność wątroby w USG?
Wzmożona echogeniczność wątroby w badaniu USG to typowy objaw stłuszczenia. Sugeruje on gromadzenie się tłuszczu w miąższu wątroby. Tłuszcz odbija fale ultradźwiękowe mocniej niż zdrowa tkanka. To powoduje, że wątroba wydaje się jaśniejsza na ekranie. Może również sugerować proces włóknienia. Jest to ważny wskaźnik stłuszczenia miąższu wątroby. Wymaga dalszej diagnostyki i monitorowania. Czas ustąpienia alkoholowego stłuszczenia wynosi 4-6 tygodni po zaprzestaniu picia.
Jakie próby wątrobowe są najważniejsze w diagnostyce?
Najważniejsze próby wątrobowe w diagnostyce stłuszczenia to ALT, AST, GGTP i bilirubina. Pomagają one ocenić funkcjonowanie wątroby. Ich podwyższone poziomy świadczą o uszkodzeniu komórek wątroby. Nie zawsze jednak precyzują przyczynę tego uszkodzenia. Ważne jest monitorowanie tych parametrów. Pozwala to śledzić dynamikę choroby. Próby wątrobowe są często nieprawidłowe przy stłuszczeniu. W początkowej fazie często zdarza się, że przebiega ono bezobjawowo.
Kiedy stłuszczenie wątroby może prowadzić do marskości?
Stłuszczenie wątroby może prowadzić do marskości, jeśli towarzyszy mu przewlekły stan zapalny. Przykładem jest niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby (NASH). Podobnie dzieje się przy alkoholowym zapaleniu wątroby. Długotrwałe uszkodzenie komórek wątroby prowadzi do ich obumierania. Są one zastępowane przez tkankę łączną. Proces ten skutkuje włóknieniem. Następnie pojawia się nieodwracalna marskość. Jest to proces stopniowy, trwający latami. Standardy diagnostyki chorób wątroby określają te etapy.
Czy stłuszczenie wątroby zawsze jest widoczne w USG?
USG jest podstawowym badaniem do wykrywania stłuszczenia wątroby. Zwiększona echogeniczność wątroby jest jego charakterystycznym objawem. Jednak w bardzo łagodnych przypadkach zmiany mogą być mniej wyraźne. Trudniej je zinterpretować. Dzieje się tak zwłaszcza w specyficznych typach stłuszczenia, na przykład ogniskowym. Dlatego czasem konieczne są dodatkowe badania. Należą do nich testy laboratoryjne czy elastografia (FibroScan). Rezonans magnetyczny wątroby również może być pomocny. Poradnie Gastroenterologiczne i Hepatologiczne specjalizują się w tej diagnostyce.
Brak objawów nie oznacza braku problemu. Regularne badania profilaktyczne są kluczowe. Dotyczy to zwłaszcza grup ryzyka.
W przypadku niepokojących objawów, takich jak przewlekłe zmęczenie, skonsultuj się z lekarzem. Jeśli masz czynniki ryzyka stłuszczenia wątroby, wykonuj regularne badania kontrolne. Obejmują one USG i próby wątrobowe. Powiązane schorzenia to choroby trzustki, kamica żółciowa. Ważne jest również monitorowanie polekowych uszkodzeń wątroby. Zachowaj wszystkie dokumenty:
- Wynik badania USG jamy brzusznej.
- Wyniki badań laboratoryjnych krwi (próby wątrobowe, lipidogram).
- Wynik biopsji wątroby (jeśli wykonano).
Terapia i Perspektywy Regeneracji Stłuszczonej Wątroby
Niniejsza sekcja przedstawia kompleksowe podejście do leczenia stłuszczenia wątroby, podkreślając kluczową rolę modyfikacji stylu życia, w tym szczegółowych zaleceń dietetycznych i aktywności fizycznej. Omówione zostaną również możliwości farmakoterapii i suplementacji, ze szczególnym uwzględnieniem substancji wspierających regenerację wątroby. Na koniec wyjaśnione zostanie pojęcie hiposteatoza co to znaczy, aby odróżnić ją od stłuszczenia i przedstawić pełny kontekst zdrowia wątroby.Leczenie stłuszczonej wątroby jest często możliwe. Jest to szczególnie prawdziwe w początkowych stadiach (I i II stopień). Wątroba ma duże zdolności regeneracyjne. W wielu przypadkach możliwe jest wycofanie stłuszczenia narządu. Kluczowym elementem jest wyeliminowanie przyczyny choroby. Na przykład, alkoholowe stłuszczenie ustępuje po 4-6 tygodniach. Dzieje się tak od zaprzestania picia alkoholu. To daje nadzieję na pełną regenerację. Leczenie stłuszczenia wątroby to ogólna kategoria. Jej podkategorią jest zmiana stylu życia.
Podstawą diety na stłuszczoną wątrobę jest zmiana stylu życia. Redukcja masy ciała o 5-10% może znacząco poprawić stan wątroby. Należy dążyć do utraty 0,5-1 kg tygodniowo. Zaleca się dietę śródziemnomorską. Powinna być ona zbilansowana i niskotłuszczowa. Unikaj tłuszczów nasyconych i trans. Ogranicz cukry proste, takie jak fruktoza i syrop glukozowo-fruktozowy. Dieta powinna być bogata w błonnik i białko roślinne. Wprowadź regularną aktywność fizyczną. Minimum 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo jest zalecane. Aktywność fizyczna-poprawia-metabolizm. Dieta-redukuje-tłuszcz wątrobowy.
W walce ze stłuszczeniem wątroby pomocne mogą być zioła i suplementy. Ostropest plamisty (sylimaryna) to znany hepatoprotektor. Wspomaga regenerację wątroby. Inne suplementy to kurkuma, kwasy omega-3 i fosfolipidy sojowe. Witamina E i witaminy z grupy B są również polecane. L-asparaginian L-ornityny wspiera detoksykację wątroby. Ostropest-zawiera-sylimarynę. Pamiętaj, że suplementy nie zastąpią zdrowej diety. W cięższych przypadkach lekarz może rozważyć farmakoterapię. Należą do niej sterydy, pentoksyfilina czy pioglitazon. Farmakoterapia to kategoria. Pentoksyfilina to specyficzny lek.
Wyjaśnijmy pojęcie hiposteatoza co to znaczy. Hiposteatoza oznacza niedobór tłuszczu w wątrobie. Jest to stan przeciwny do stłuszczenia. Jest to zjawisko rzadkie, ale poważne. Może wskazywać na inne, poważne schorzenia. Należą do nich niektóre genetyczne zaburzenia metaboliczne. Może też być objawem wyniszczenia organizmu (cachexia). Hiposteatoza nie jest celem leczenia stłuszczenia. Jest raczej wskaźnikiem innej patologii. Wymaga dalszej, szczegółowej diagnostyki. Nie jest to dążenie do „odtłuszczenia” wątroby.
Zalecane produkty w diecie na stłuszczoną wątrobę:
- Pełnoziarniste produkty zbożowe: pieczywo, kasze, ryż brązowy.
- Chude białko: drób, ryby (np. dorsz, mintaj), rośliny strączkowe.
- Zdrowe tłuszcze: oliwa z oliwek, awokado, orzechy, nasiona.
- Warzywa: bogate w błonnik, np. brokuły, szpinak. Błonnik-wspiera-zdrowie jelit.
- Owoce jagodowe: truskawki, maliny, borówki.
- Rośliny strączkowe: soczewica, ciecierzyca, fasola.
- Kawa: w umiarkowanych ilościach, może mieć działanie ochronne.
Produkty niezalecane, które utrudniają redukcję masy ciała:
- Tłuste mięsa: wieprzowina, wołowina, przetwory mięsne.
- Przetworzone produkty: fast-foody, gotowe dania.
- Tłuszcze trans: margaryny twarde, pieczywo cukiernicze.
- Alkohol: w każdej postaci, obciąża wątrobę.
- Suszone owoce: w nadmiarze, ze względu na wysoką zawartość cukru.
- Warzywa wzdymające: kapustne, cebula, czosnek.
Przed rozpoczęciem jakiejkolwiek suplementacji lub zmiany diety, zawsze skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem. Zbyt drastyczna redukcja masy ciała może przynieść odwrotny efekt i nasilać stłuszczenie wątroby.
Czy ostropest plamisty naprawdę pomaga w regeneracji wątroby?
Tak, ostropest plamisty (sylimaryna) ma udowodnione działanie hepatoprotekcyjne. Może wspomagać regenerację wątroby. Sylimaryna działa przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie. Wspiera ochronę komórek wątroby przed uszkodzeniami. Jest to jednak wsparcie, nie zastępuje leczenia przyczynowego. Warto pamiętać, że sylimarina jest słabo rozpuszczalna w wodzie. Dlatego napary z ostropestu są mniej efektywne niż standaryzowane ekstrakty. Polskie Towarzystwo Hepatologiczne potwierdza jego właściwości.
Czy kawa ma pozytywny wpływ na stłuszczoną wątrobę?
Istnieją doniesienia o korzystnym działaniu kawy. Dotyczy to chorych z niealkoholową chorobą stłuszczeniową wątroby. Uważa się, że umiarkowane spożycie kawy może zmniejszać ryzyko zwłóknienia wątroby. Może też spowalniać progresję choroby. Mechanizmy te nie są w pełni poznane. Mogą wiązać się z działaniem przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym składników kawy. Zawsze jednak należy zachować umiar w spożyciu. Jest to element diety w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby.
Jakie są zalecenia żywieniowe dla pacjentów z marskością wątroby?
Dieta w marskości wątroby różni się od diety w stłuszczeniu. Powinna być wysokoenergetyczna, aby zapobiec niedożywieniu. Ważna jest wysoka podaż białka. Ograniczenie sodu jest kluczowe w przypadku wodobrzusza. Zalecenia żywieniowe dla pacjentów z wyrównaną i niewyrównaną marskością wątroby są szczegółowe. Zawsze powinna uwzględniać indywidualny stan pacjenta. Konsultacja z dietetykiem jest niezbędna. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne również wydaje wytyczne dotyczące powiązanych schorzeń.
Co to znaczy hiposteatoza i czy jest niebezpieczna?
Hiposteatoza co to znaczy to stan charakteryzujący się niedostatecznym nagromadzeniem tłuszczu w komórkach wątroby. Jest to rzadsze zjawisko niż stłuszczenie. Może być objawem poważnych schorzeń. Należą do nich wyniszczenie organizmu (cachexia). Również rzadkie wrodzone zaburzenia metaboliczne mogą być przyczyną. Może być też związana z pewnymi lekami. W przeciwieństwie do stłuszczenia, hiposteatoza nie jest celem terapeutycznym. Wymaga dalszej diagnostyki w celu ustalenia jej dokładnej przyczyny. Rozporządzenia Ministra Zdrowia regulują kwestie suplementów diety.
Współpracuj z dietetykiem klinicznym. Opracujecie spersonalizowany plan żywieniowy. Wprowadź regularną aktywność fizyczną. Dostosuj ją do swoich możliwości. Unikaj produktów wysoko przetworzonych. Są one bogate w cukry i tłuszcze trans. Aplikacje do monitorowania diety i opaski fitness mogą wspierać te działania. Koszt konsultacji dietetycznej to około 100-300 zł. Suplementy na wątrobę kosztują od 20 do 150 zł miesięcznie. Zalecane spożycie błonnika to minimum 30 gramów dziennie.
- Indywidualny plan dietetyczny.
- Zalecenia dotyczące aktywności fizycznej.
Utrata nawet 5–10% masy ciała może przynieść znaczące korzyści dla zdrowia wątroby i poprawić wyniki leczenia. – mgr Katarzyna Szafraniec
